ISO ve kalite yönetimi terimleri sözlüğü
ISO ve kalite yönetimi terimleri için kapsamlı A–Z başvuru kaynağı. ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001 ve diğer yönetim sistemi standartlarında kullanılan terimlerin açıklamaları.
Bu sözlük, ISO yönetim sistemi standartlarıyla çalışırken karşılaşacağınız temel terimleri açıklar. Belgelendirme hazırlığında, iç tetkikte veya kalite yönetimini öğrenirken kullanılan dili anlamanıza yardımcı olur.
A
Akreditasyon
Yetkili bir kurumun; belgelendirme, deney veya muayene gibi belirli uygunluk değerlendirme işlerini yapan kuruluşun yetkinliğini tanıması.
Denetim (iç/dış/üçüncü taraf)
Belirlenen kriterlere ne ölçüde uyulduğunu anlamak için kanıtların bağımsız ve düzenli biçimde toplanıp değerlendirilmesi. İç tetkiki kuruluş, dış denetimi müşteri veya bağımsız belgelendirme kuruluşu yürütür.
Denetim kriterleri
Denetimde kanıtların karşılaştırıldığı politika, prosedür veya gereklilikler.
Denetim kanıtı
İncelenen kriterlerle ilgili olan ve doğrulanabilen kayıt, olgu veya diğer bilgiler.
Denetim bulgusu
Toplanan kanıtların denetim kriterleriyle karşılaştırılması sonucunda belirlenen uygunluk, uygunsuzluk veya iyileştirme fırsatı.
Denetim programı
Belirli amaç ve dönem için planlanan denetimler ile bunların takvimini, kapsamını, yöntemlerini ve kaynaklarını içeren düzenleme.
Ek SL
ISO yönetim sistemi standartları arasında ortak yapı, temel içerik ve terimler sağlayarak entegrasyonu kolaylaştıran çerçeve.
B
Kıyaslama
İyileştirme alanlarını bulmak için süreç, performans veya uygulamaların sektördeki iyi örnekler ve önde gelen kuruluşlarla karşılaştırılması.
İş sürekliliği
Kuruluşun bir kesinti sonrasında önceden kabul edilen düzeyde ürün ve hizmet sunmayı sürdürebilmesi; planlama ve hazırlık bu yeteneği destekler.
C
Kalibrasyon
Bir ölçüm cihazının sonuçlarının bilinen referanslarla karşılaştırılması ve ölçümlerin izlenebilirliğinin değerlendirilmesi. Gerekli ayarlamalar ayrıca yönetilir.
Belgelendirme
Bağımsız bir üçüncü tarafın, kuruluşun yönetim sisteminin belirli standart gerekliliklerine uygunluğunu resmen beyan etmesi.
Belgelendirme kuruluşu
Bir kuruluşun yönetim sistemini ilgili standarda göre değerlendirip belgelendiren bağımsız, akredite kuruluş.
Madde
Standartta gereklilik veya rehberlik içeren numaralı bölüm. Örneğin ISO 9001, 1–10. maddelerden oluşur.
Yetkinlik
Bilgi ve becerileri kullanarak beklenen sonucu elde edebilme yeteneği. Kaliteyi etkileyen işlerde personelin eğitim, öğrenim veya deneyimle yetkin olması sağlanır.
Yasal ve diğer yükümlülüklere uyum
Yasa, düzenleme veya sözleşmelerden doğan zorunlu şartların karşılanması.
Uygunluk
Belirlenen bir şartın karşılanması. Yönetim sistemlerinde bu terim çoğunlukla standart veya şartname gereklerini karşılamayı ifade eder.
Sürekli iyileştirme
Performansı ve yönetim sisteminin etkililiğini artırmak için tekrarlanan çalışmalar. Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al döngüsüyle desteklenir.
Kuruluşun bağlamı
Kuruluşun yönetim sisteminden beklenen sonuçlara ulaşmasını etkileyen iç ve dış konular, ilgili taraflar ve bunların şartları bütünü; Ek SL yapısındaki standartların 4. maddesinde ele alınır.
Düzeltici faaliyet
Belirlenen uygunsuzluğun tekrarını önlemek için nedenlerini gideren faaliyet.
Müşteri memnuniyeti
Müşterinin ihtiyaç ve beklentilerinin ne ölçüde karşılandığına ilişkin algısı. Bu algının izlenmesi ISO 9001'in temel konularındandır.
D
Tasarım ve geliştirme
Şartları ürün, hizmet veya sürece ait tanımlı özelliklere dönüştüren çalışmalar. ISO 9001 madde 8.3; planlama, girdiler, kontroller, çıktılar ve değişikliklerin yönetimini ele alır.
Doküman kontrolü
Doküman ve kayıtların onaylı, güncel, gerektiği yerde erişilebilir ve istenmeyen değişiklik ya da kayıplara karşı korunmuş tutulması.
Dokümante edilmiş bilgi
Kuruluşun yönetip kontrol ettiği bilgiler ve bunların bulunduğu ortamlar; politika, prosedür ve formlar ile gerçekleşen faaliyetlerin kanıtı olan kayıtları kapsar.
E
Etkililik
Planlanan faaliyetlerin ve hedeflenen sonuçların ne ölçüde gerçekleştiği. Kuruluş hem faaliyetlerinin hem yönetim sisteminin etkililiğini değerlendirir.
Çevre boyutu
Kuruluşun faaliyet, ürün veya hizmetlerinin çevreyle etkileşen ya da etkileşebilecek özelliği; emisyon, atık salımı veya kaynak tüketimi gibi.
Çevresel etki
Kuruluşun çevre boyutlarından tamamen veya kısmen kaynaklanan, olumlu ya da olumsuz çevresel değişiklik.
Çevre Yönetim Sistemi (ÇYS)
ISO 14001 çerçevesinde çevresel sorumlulukları sistematik biçimde yöneterek çevresel sürdürülebilirliğe katkı sağlayan yönetim yapısı.
Dış sağlayıcı
Kuruluşa ürün, süreç veya hizmet sağlayan dış kuruluş; tedarikçi, alt yüklenici ve dış kaynaklı süreç sağlayıcılarını kapsar.
G
Boşluk Analizi
Belgelendirme öncesinde eksikleri bulmak için kuruluşun mevcut uygulama ve sistemlerinin ISO standardı gereklilikleriyle sistematik karşılaştırılması.
H
Tehlike
Yaralanma, sağlık sorunu, mal veya çevre zararı doğurabilecek kaynak ya da durum. ISO 45001 risk yönetiminin temel konularındandır.
Üst Düzey Yapı (HLS)
ISO yönetim sistemi standartlarının paylaştığı ortak yapı ve terimler; Ek SL olarak da bilinir ve birden fazla standardın entegrasyonunu kolaylaştırır.
I
İyileştirme
Performansı geliştirmeye yönelik çalışma. Kuruluşlar iyileştirme fırsatlarını belirler, uygun olanları seçer ve gerekli faaliyetleri uygular.
Bilgi Güvenliği Yönetim Sistemi (BGYS)
ISO/IEC 27001 çerçevesinde bilgiyi korumaya yönelik sistematik yönetim yaklaşımı. İnsanları, süreçleri ve BT sistemlerini kapsar.
Entegre Yönetim Sistemi (EYS)
Tekrarları azaltmak ve verimliliği artırmak için ISO 9001, ISO 14001 ve ISO 45001 gibi iki veya daha fazla standardın gerekliliklerini tek yapıda ele alan yönetim sistemi.
İlgili taraf
Bir karar veya faaliyeti etkileyebilen, ondan etkilenebilen ya da etkilendiğini düşünen kişi veya kuruluş; paydaş olarak da anılır.
İç Denetim
Yönetim sisteminin kuruluşun kendi şartlarına ve ilgili standarda uygunluğunu değerlendirmek için kuruluş tarafından veya onun adına yürütülen denetim.
ISO (Uluslararası Standardizasyon Kuruluşu)
160'tan fazla ülkenin ulusal standart kuruluşlarını bir araya getirerek gönüllü uluslararası standartlar hazırlayan ve yayımlayan bağımsız, hükümet dışı kuruluş.
L
Liderlik
Üst yönetimin sistemi kurma, uygulama ve iyileştirmeye bağlılığı ve etkin katılımı. Liderler hesap verebilirlik göstermeli ve kalite veya güvenlik kültürünü desteklemelidir.
Yaşam döngüsü bakış açısı
Ürün veya hizmetin hammadde edinimi, üretim, kullanım ve ömür sonu işlemleri boyunca çevre boyut ve etkilerinin dikkate alınması. ISO 14001 kapsamında ele alınır.
M
Yönetimin gözden geçirmesi
Üst yönetimin belirli aralıklarla sistemin uygunluğunu, yeterliliğini ve etkililiğini; iyileştirme fırsatlarını ve değişiklik ihtiyaçlarını değerlendirmesi.
Yönetim sistemi
Kuruluşun politika ve hedeflerini belirlemek ve bunlara ulaşacak süreçleri işletmek için kullandığı birbiriyle ilişkili unsurlar bütünü.
İzleme
Sistem, süreç, ürün, hizmet veya faaliyetin durumunun belirli aralıklarla gözlem, gözetim veya ölçümle takip edilmesi.
Ölçme
Tanımlı yöntem veya araçlarla bir değerin belirlenmesi; karar verme ve performans değerlendirmesi için sayısal veri sağlar.
N
Uygunsuzluk (NC/NCR)
Bir şartın karşılanmaması. Uygunsuzluk raporu sapmayı kaydeder ve düzeltici faaliyeti başlatır. Uygunsuzluklar majör veya minör olarak sınıflandırılabilir.
Atıf yapılan zorunlu doküman
Standardın uygulanması için gerekli olan ve standartta atıf yapılan doküman. ISO 9001:2015 için ISO 9000:2015 (temel esaslar ve terimler) bu dokümandır.
O
Hedef
Ulaşılması amaçlanan sonuç. Politikayla tutarlı olmalı; uygun olduğunda ölçülmeli, izlenmeli, duyurulmalı ve güncellenmelidir.
Gözlem
Denetimde uygunsuzluk oluşturmayan; ancak ileride sorun olabilecek bir alanı veya iyileştirme fırsatını gösteren olgu kaydı.
İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG)
Çalışanların ve işyerindeki diğer kişilerin sağlık ve güvenliğini etkileyen koşul ve unsurlar. ISO 45001, İSG risklerinin yönetimine çerçeve sağlar.
P
Performans değerlendirme
Yönetim sisteminin ve süreçlerin hedef ve kriterlere göre başarısının izlenmesi, ölçülmesi, analiz edilmesi ve değerlendirilmesi; Ek SL standartlarının 9. maddesinde ele alınır.
Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al (PUKÖ)
Süreçleri kontrol etmek ve geliştirmek için tekrarlanan döngü: Planla (hedefleri belirle), Uygula, Kontrol Et (izle ve ölç), Önlem Al (iyileştir).
Politika
Üst yönetimin kalite, çevre veya İSG ile ilgili niyet ve yönünü resmen açıkladığı beyan; hedef belirlemeye çerçeve sağlar.
Önleyici faaliyet
Olası uygunsuzluğun veya istenmeyen durumun nedenini ortaya çıkmadan gidermek için yapılan çalışma. ISO 9001:2015 bunu risk temelli düşünmeyle ele alır.
Prosedür
Faaliyet veya sürecin nasıl yürütüleceğini belirleyen yöntem; neyin, kim tarafından, ne zaman, nerede ve nasıl yapılacağını açıklayarak tutarlılık sağlar.
Süreç
Girdileri kullanarak amaçlanan çıktıyı sağlayan, birbiriyle ilişkili faaliyetler bütünü. Süreç yaklaşımı yönetim sistemlerinin temel ilkelerindendir.
Süreç yaklaşımı
Faaliyet ve kaynakları birbirine bağlı süreçler olarak yönetme yaklaşımı. Süreç etkileşimlerinin sistematik yönetimiyle daha verimli ve öngörülebilir sonuçlar hedeflenir.
Q
Kalite
Ürün, hizmet, sistem veya sürecin özelliklerinin müşteri ve ilgili tarafların şart ve beklentilerini karşılama düzeyi.
Kalite Yönetimi
Kalite açısından kuruluşu yönlendiren ve kontrol eden çalışmalar; kalite planlama, güvence, kontrol ve iyileştirmeyi içerir.
Kalite Yönetim Sistemi (KYS)
Kalite politikası ve hedeflerini gerçekleştiren süreç, prosedür ve sorumluluklar yapısı. ISO 9001, KYS gerekliliklerini belirler.
Kalite El Kitabı
KYS'nin kapsamını, prosedürlerini ve süreç etkileşimlerini açıklayan doküman. ISO 9001:2015'te zorunlu değildir; ancak yaygın kullanılır.
Kalite hedefleri
Kalite politikasıyla tutarlı, ilgili işlev ve düzeylerde belirlenen ve gerçekleşmesi izlenen ölçülebilir amaçlar.
Kalite politikası
Üst yönetimin kuruluşun kaliteye ilişkin genel niyetini ve yönünü resmen açıkladığı, kalite hedeflerine çerçeve sağlayan beyan.
R
Risk
Belirsizliğin hedefler üzerindeki etkisi. Olumlu veya olumsuz sonuçları olabilir; olasılık ve sonuçlar dikkate alınarak değerlendirilir.
Risk değerlendirmesi
Riskleri belirleme, analiz etme ve değerlendirme çalışmalarının bütünü; öncelikleri ve uygulanacak işlemleri belirlemeye yardımcı olur.
Risk temelli düşünme
Yönetim sisteminin planlanması ve işletilmesinde risklerin dikkate alınması yaklaşımı. ISO 9001:2015'te ayrı önleyici faaliyet kavramının yerini almıştır.
Kök neden analizi
Tekrarı önlemek için sorunun belirtileriyle yetinmeyip altta yatan temel nedeni araştıran sistematik inceleme.
S
Kapsam
Yönetim sisteminin sınırları ve uygulanabilirliği; kapsanan ürün, hizmet, süreç, yerleşim ve kuruluş birimleri.
Paydaş
Kuruluşun faaliyet, karar veya çıktılarıyla ilgisi bulunan ya da bunlardan etkilenebilen kişi, grup veya kuruluş; ilgili taraf olarak da anılır.
Standart
Belirli bir alanda ortak düzen sağlamak amacıyla uzlaşıyla hazırlanan ve tanınmış bir kuruluşça onaylanan kural, rehber veya özellikler dokümanı.
Gözetim denetimi
Belgelendirme ve yeniden belgelendirme arasında, sistemin standart gerekliliklerini karşılamayı sürdürdüğünü doğrulayan periyodik denetim.
SWOT analizi
Kuruluşun güçlü ve zayıf yönleri ile fırsat ve tehditlerini değerlendiren stratejik araç; bağlam analizinde kullanılabilir.
T
Üst yönetim
Kuruluşu en üst düzeyde yönlendiren ve kontrol eden kişi veya grup. Standartlar liderlik ve taahhüt için özel sorumluluklar belirler.
İzlenebilirlik
Ürün, bileşen veya malzemenin geçmişini, kullanımını, konumunu ve dağıtımını üretimden teslimata kadar takip edebilme yeteneği.
V
Geçerli kılma
Belirli kullanım amacı için gereken şartların karşılandığının nesnel kanıtlarla teyidi. Ürünün amaçlanan kullanıma uygunluğunu sorgular.
Doğrulama
Belirtilen şartların karşılandığının nesnel kanıtlarla teyidi. Ürünün tanımlı şartlara göre doğru yapılıp yapılmadığını sorgular.
W
İş talimatı
Belirli iş veya işlemin nasıl yapılacağını ayrıntılı adımlarla açıklayan doküman. Prosedürden daha ayrıntılıdır ve genellikle operasyon düzeyinde kullanılır.
Çalışan katılımı
Çalışanların yönetim sistemiyle, özellikle İSG ile ilgili kararlara katılması. ISO 45001, çalışanlara etkin danışma ve katılımını ister.